پادشاهان ايلام باستان

اِپَرتی

اِپَرتی یکی از شاهان ايلام باستان  در جنوب غربی ایران بود. با رو به ضعف نهادن دودمان سيماش ، خاندان پر قدرت تازه‌ای در صحنه تاریخ ایلام ظاهر می‌شود. مؤسس و بنیانگذار این دودمان را اپرتی نامیده‌اند. چنان که پیش از این گفته شد درباره اصل و تبار و خاستگاه اپرتی هیچ سند و مدرکی در اختیار نیست. سکوت منابع را برخی از پژوهشگران چنین تفسیر می‌کنند که اپرتی می‌باید یک غاصب تاج و تخت بوده باشد که قدرت خود را نه از طریق وراثت بلکه با زور و جنگ به دست آورده باشد. وی به احتمال زیاد یکی از فرماندهان موفق واپسین پادشاه سیماش بود (ام. کمبرت، ادبیات ایلام، تاریخ عمومی ادبیات، ص 51). مدارک موجود چیز زیادی درباره این پادشاه نمی‌گویند؛ اما معلوم شده که عنوان اپرتی (شاه انشان و شوش) بوده است (اسناد و مناقشات، ص 1). از این عنوان چنین معلوم می‌گردد که قلمرو حکومت اپرتی تمامی سرزمین‌های ایلامی، یعنی مناطق کوهستانی، انشان و جلگه شوش را شامل می‌شده است. دستیابی اپرتی به قدرت می‌باید با فراز و نشیب‌های زیاد و مشکلات فراوان اندکی پس از 1850 پ.م صورت گرفته باشد. از این پادشاه تنها مدارکی درباره دو سال نخستین حکومتش به عنوان فرمانروای متحد (شوش و انشان)، در شوش به دست آمده است (خاطرات 23: شماره‌های 292 ـ 291، 302 ـ 295، و 305). وی ظاهرا" چند سال پس از قبضهٔ حکومت و تکیه زدن بر سریر پادشاهی حوالی 1830 پ.م درگذشت. اپرتی در تمامی کتیبه‌های موجود عنوان (شاه) را دارد و هرگز (نماینده بزرگ) خوانده نشده است. بنابراین، تنها کتیبه‌ای که از نخستین سال فرمانروایی وی باقی مانده (خاطرات: شماره 292، ص 6)، به شیوه سالنامه‌های سومری، سال به قدرت رسیدن او را به (سالی که در آن اپرتی به مقام شاهی رسید) نامگذاری کرده و در مقابل نام وی علامت یزدان را قرار داده است. این نخستین و البته تنها باری است که اپرتی در کتیبه‌ای به مقام ایزدی دست می‌یابد، چرا که بعدها پنداری فرمانروایان به سرعت منسوخ می‌شود. قدر مسلم این است که پادشاهان ایلام خود را نماینده ایزدان به حساب می‌آوردند، اما بر خلاف رسم رایج در سومر و اغلب فرمانروایان اکدی، خود را هیچ‌گاه در مقام ایزدی نمی‌نشاندند. اپرتی، پسر خود شيلهه را جانشین خود نمود.

شیلهه

شیلهَه (Šilhaha) یکی از شاهان ايلام  باستان در جنوب غربی ایران بود.اپرتي (Eparti) پس از رسیدن به تاج و تخت ایلام، پسرش شیلهه را به مقام شاهزاده شوش رساند، اما این شاهزاده که پس از درگذشت پدر به احتمال زیاد مدتی طولانی بر مسند شاهی باقی ماند، چنان شهرت و نامی از خود باقی گذاشت که خاطره اپرتی را به عنوان بنیانگذار این دودمان در میان نسل‌های بعد زدود؛ چنان که وی را بانی این دودمان دانسته‌اند. حتی پس از گذشت افزون بر پانصد سال، یکی از شاهان ایلامی نام شیلهه را در کتیبه خویش در زمره نام‌های نیرومندی به شمار آورده و از آن برای شکستن طلسم استمداد کرده است. شیلهه به عنوان جانشین پدر، خود را «نماینده بزرگ، شاه ـ پدر انشان و شوش» می‌خواند. با این عنوان برای نخستین بار در ایلام لقب «نماینده بزرگ» یا «پیامبر بزرگ» پدیدار می‌گردد. دکتر ارفعی بر این اعتقاد هستند که لقب یاد شده بیش از هر چیز رنگ و بوی مذهبی داشته تا سیاسی. در این هنگام، پادشاه بابل به احتمال زیاد اپیل ـ سین بود و آشکار است که شیلهه قادر نبود در دراز مدت در برابر حکومت‌های مقتدر آن دوران، استقلال ملی را که پدر وی به سختی آن را تحصیل کرده بود، نگه دارد. پس از شیلهه، عنوان پر افتخار «شاه انشان و شوش» در متون مربوط به فرمانروایان ایلام ناپدید می‌گردد، و تنها بار دیگر در دوران کلاسیک تاریخ ایلام و از هنگام پادشاهی هومبان (همان گل است که به این صورت نیز خوانده می‌شود) حوالی 1250 پ.م، به مثابه یک لقب پادشاهی به کار گرفته می‌شود. شیلهه در 1830 پ.م، پس از نشستن بر تخت پادشاهی ایلام، خواهرزاده خود اَتَ ـ هوشو را به مقام شاهزاده شوش منصوب کرد (کامرون از ات ـ هوشو به عنوان شاهزاده شوش در عهد فرمانروایی شیلهه نام نمی‌برد. اما از یک ات ـ هوشو که خود را خواهر زاده شیلهه می‌خواند، سخن می‌گوید که پس از کودوزولوش به پادشاهی ایلام می‌رسد. احتمال دارد که این همان ات ـ هوشویی باشد که به گفته هینتس در زمان شیلهه، شاهزاده شوش بوده است. رک: کامرون تاریخ ایلام آغازین). این اقدام شیلهه به احتمال زیاد بدان سبب بود که وی فرزند پسر نداشت. درباره پدر اَتَ ـ هوشو نیز سند و مدرکی به دست نیامده است. احتمال دارد که وی پسر برادر شیلهه بوده باشد.

برپایی بناها و پرستشگاه‌ها

ات ـ هوشو همچون پدر بزرگش اپرتی و دایی خویش شیلهه معبدی را برای این ـ شوشینک در شهر شوش بنا نهاد. وی همچنین بنای معبد ایزد ماه را که اپرتی و شیلهه آغاز کرده بودند، به پایان برد. افزون بر این، اَتَ ـ هوشو در اواخر عمر در معبد یکی برای نروندی، ایزدبانوی پیروزی که همان رب‌النوع اکدی آنونی توم است، و دیگری را به استناد مدارک کتبی اکدی برای بانوی بزرگ، الهه نین ـ گال، که به احتمال فراوان همان ایزدبانو پی‌نی‌کیر ایلامی است، برپا ساخت. به غیر از بناهای مذهبی، اَتَ ـ هوشو اقدام به برپایی «برجی» نمود که بی‌تردید کافی محصور بوده است. و سرانجام این که وی فرمان ساختن «سنگ یادمان عدالت» را در مرکز بازار شهر صادر کرد که ظاهرا" بر روی آن نرخ کالاهای اساسی و مورد نیاز مردم ثبت می‌شد. بر کتیبه بالای این سنگ یادمان از نهونته، ایزد خورشید یاری طلبیده شد تا معاملات به بهای مناسب انجام پذیرد. شیلهه در 1800 پ.م درگذشت که در این هنگام ات ـ هوشو در قید حیات نبود. از این رو برادر جوانترش شیروکدوه پادشاه ایلام شد.

خواهر شیلهه

چهره دیگری که در آغاز  دودمان شاهنشاهي اپرتي بر ما شناخته شده، دختر اوست. نام این شاهزاده خانم در اسناد ثبت نشده، اما از او به عنوان خواهر شیلهه یاد گشته که مقام نیای مادری این دودمان را به خود اختصاص می‌دهد. در روزگاران بعد تنها کسانی شایسته دستیابی به مقام پادشاهی بودند که از نسل خواهر شیلهه باشند. بنابراین، آشکار می‌گردد که در ایلام زنان نقش مهمی داشته و وراثت در سلطنت از برادر به برادر، تنها در مورد آنانی صادق بوده که از نیای مادری معنی بوده باشند.

پادشاهی  آوان

پادشاهی اَوان یکی از دودمان‌های ايلامي باستان در جنوب غربی ایران بود.

کوتیک ـ این شوشینک (پوزور ـ این ـ شوشینک)

کوتیک ـ این ـ شوشینک که نام وی تنها از منابع اكد ی به صورت پوزور ـ این ـ شوشینک شناخته شده، از مهم‌ترین شخصیت‌های تاریخی ایلام کهن است. از این پادشاه تعداد زیادی لوح برجای مانده که نه تنها به خط و زبان اکدی، بلکه به خط پرتو ايلامي است. لوح پروتوـایلامی که در ۱۹۶۱ میلادی خوانده شد. نام آخرین استفاده کننده از خود را «کوتیکـاین شوشینک» یعنی (کمر بسته اینـ شوشینک) ذکر می‌کند. این که خط ايلامي در کنار خط اكدي به کار گرفته شده، نشان از غرور ملی صاحب مهر دارد.  تمامی مدارک حاکی از آن است که کوتیک ـ این شوشینک در زمان حیات هیت، پادشاه آوان، فرماندار شوش بوده است. ۳۰ پدرش شین ـ پی ـ هیش ـ هوک به احتمال زیاد برادر کوچک‌تر هیت شاه بوده است. ظاهرا" بعدها در زمان پادشاهی شر ـ کلی ـ شری (شاه شاهان، حدود ۲۱۹۳ ـ ۲۲۱۷ پ.م) جانشین نرام ـ سین، کوتیک ـ این ـ شوشینک ارتقای درجه یافت. در چهار لوح نسبتا" طولانی که یکی از آنها دو زبانه است، وی به دنبال نام خود عنوان (فرماندار شوش، نایب السلطنه سرزمین ایلام) را نیز یدک می‌کشد.۳۱ کوتیک ـ این شوشینک گرچه پادشاه نبود، اما با لشکرکشی به سرزمین‌های اطراف به گستره نفوذ و قدرت خود افزود و این خود حکایت از زوال تدریجی شر ـ کلی ـ شری، پادشاه اکد دارد.

نخستین لشکرکشی کوتیک

نخستین لشکرکشی کوتیک ـ این شوشینک برای فرو نشاندن شورش در کیماش و کورتی انجام گرفت. این دو مکان در خاک بين النهرين  و در منطقه دياله عليا قرار دارند. احتمال دارد که لشکرکشی به درخواست پادشاه اکد صورت گرفته باشد. کتیبه‌ای بر بدنه پیکره‌ای از سنگ آهک متعلق به کوتیک ـ این شوشینک جنگ‌های وی را شرح داده، فهرستی شامل هفتاد و دو محل را نام می‌برد که ساکنانش همه به یک اشاره به پای او افتادند که بی‌تردید متن یاد شده غلوآمیز است. شمار اندکی از مقاله‌های نام برده شده، شناخته شده‌اند، نظیر گوتو که همان سرزمین گوتی‌هاست. اشاره دیگر به سرزمین هوهنور در منطقه کوه‌های بختیاری است به اعتقاد دکتر عبدالمجيد ارفعي از برجسته‌ترین و انگشت شمارترین ایلام شناسان جهان، از آن رو که هوهنور کلید انشان خوانده شد، و امروز محل شهر انشان مشخص شده است تل مليان در فارس، لذا هوهنور نمی‌تواند در کوه‌های بختیاری باشد. گمان وی این است که هوهنور به احتمال همان شهر یاست که در گِل نبشته‌های باروی تخت جمشید به صورت هونر از آن یاد می‌شود. اگر این گمان صحت داشته باشد، آن گاه هیچ مکانی مناسب‌تر از تل اسپيد در چند کیلومتری شهر فهليان نمی‌توان برای هوهنور در نظر گرفت. ذکر این در گسترش قدرت این پادشاه را در شمال و شمال شرق جلگه خوزستان نشان می‌دهد. در پایان، کتیبه با غرور متذکر می‌گردد که پادشاه سیماش مشخصا" به حضور کوتیک ـ این شوشینک رسیده و فرمانبرداری خود را اعلام داشت. به احتمال قریب به یقین سیماش به منطقه شمال جلگه خوزستان اطلاق می‌شد و مرکز آن شهر خرم آباد امروزی در لرستان بوده است. اوج قدرت کوتیک ـ این شوشینک هنگامی است که وی به عنوان وارث و جانشین هیت (به احتمال حوالی ۲۲۰۷ پ.م) بر تخت پادشاهی آوان تکیه می‌زند. در دو کتیبه به خط اکدی ۳۳، وی خود را شاه توانای آوان می‌خواند. در یک سنگ نبشته یادمانی نیز ادعا می‌کند که این ـ شوشینک نسبت به او نظر محبت آمیز داشته و چهار گوشه جهان را به او داده است. کوتیک ـ این شوشینک در ارگ مقدس شوش، کارهای عظیم ساختمانی را به انجام رساند و هدایای بی‌شماری را به ایزد خود این ـ شوشینک پیش‌کش کرد. پادشاهی آوان پس از شکوه و قدرت کوتیک ـ این شوشینک همچون امپراتوری اکد، ناگهان فرو پاشید؛ این فروپاشی و هرج و مرج در منطقه در پی تاخت و تاز گوتي هاي زاگرس نشین رخ داد.