طاق بستان

 

محوطه تاریخی طاق بستان، در دامنه کوهی به همین نام و در کنارچشمه اي در شمال شرقی حاشیه شهر کرمانشاه کنونی قرار دارد. دراین محوطه، آثاري ازدوره ساسانی شامل سنگ نگاره­ اردشیر دوم و دو ایوان سنگی به نام های ایوان کوچک و بزرگ وجود دارد. ایوان کوچک درسمت چپ سنگ نگاره اردشیر دوم و ایوان بزرگ درسمت چپ ایوان کوچک دیده می­شود . سیاحان، مورخین وجغرافی نویسان دوره اسلامی ضمن توصیف سنگ نگاره ­های طاق بستان، از این محوطه با نام­های متفاوتی یاد کرده اند . ابن فقیه و ابن رسته این مکان را شبدیز و یاقوت حموی آن را قصرشیرین نامیده است. همچنین حمدالله مستوفی آن را طاق بسطام  وعده­ ای دیگرآنرا طاق بهستون، طاق بیستون و  تخت بستان  نامیده­ اند. اهالی محل نیز این محوطه را با نام  طاق وسان وطاق بسان می شناسند؛ زیرا سان درلفظ محلی به معنی سنگ است وطاق وسان یعنی طاقی که درسنگ کنده شده است. امروزه نیزدراکثرمحافل ایران شناسی  ازاین مکان با نام  طاق بستان  یاد مي شود .

سنگ نگاره های این محوطه عبارتند از :

سنگ نگاره اردشیردوم

درسمت راست ایوان کوچک ، سنگ نگاره ای  وجود دارد  که صحنه تاج ستانی اردشیردوم       (383 - 379  م) نهمین شاه ساسانی را نشان می­دهد. در این مجلس، شاه ساسانی به حالت ایستاده با صورتی سه رخ و بدنی تمام رخ در مرکز نقش شده، دست چپ را بر روی قبضه شمشیر گذاشته و با دست راست در حال گرفتن حلقه­ روبان داری از نماد اهورامزدا است. شاه ساسانی چشمانی درشت و ابروانی برجسته دارد. ریش او مجعد وموهای سرش به صورت انبوه برروی شانه­هایش ریخته است. او گوشواره، گردن بند و دستبند به بردارد. گوشواره او به شکل حلقه­ مدوری است وگوی کوچکی به آن آویزان است. گردن بند او یک ردیف مروارید درشت دارد. شاه تاجی برسردارد، قسمت پایین آن به صورت نوار ساده و قسمت بالای آن به شکل کوریمبوس است و بخش انبوهی از موهای سراودراین قسمت قرار دارد و با دو رشته روبان بسته شده است. همچنین روبانی از پشت تاج اوآویزان است. لباس او پیراهن چین داری تا روی زانو است و قسمت پایین آن مدورمیباشد. شلواربلند وچینداراو بوسیله نوارروبان به کف پا بسته شده است . کمربند او باریک و با مروارید تزیین شده و در قسمت جلو پاپیونی به آن آویزان است . در قسمت پایین کمربند،حمایلی جواهرنشان بسته وشمشیری به آن آویخته است. درسمت راست شاه، پیکراهورامزدا به حالت ایستاده با صورتی سه رخ و بدنی تمام رخ نقش شده، دست چپ را به کمر زده و با دست راست حلقه­ روبان داری را به شاه تقدیم می­کند. او صورتی کشیده و ریش بلندی دارد. موهای سرش مجعد و به صورت انبوه بر روی شانه­هایش ریخته است. اهورامزدا گوشواره­ای برگوش وگردنبندی برگردن دارد. تاج اهورامزدا از نوع تاجهای کنگره داراست. پایه­ تاج با یک ردیف مروارید تزیین شده و دربالای تاج نیز بخشی ازموهای سربه صورت انبوه وبدون پوشش رها شده است. پیراهن چین­داری تا روی زانو، شلواری چین­دارشبیه به شلوارشاه برتن دارد. کمربند او نیز شبیه به کمربند اردشیردوم است . درسمت چپ نقش اردشیردوم پیرک ایزد مهر که برروی گل نیلوفربزرگی ایستاده با صورت و بدنی سه رخ نقش شده است. شوربختانه جزییات صورت او آسیب دیده وتنها مشخص است که ریشی کوتاه ومجعد دارد. جزییات تاج او نیز از بین رفته و تنها روبان­هایی که از پشت تاج آویزان است دیده می­شود. دربالای سر وی هاله ای از نوردیده میشود. دردستهاي او دسته ای از شاخهای نباتی مخصوص مراسم مذهبی «برسم» قراردارد. لباس ایزد مهرشبیه لباس اهورا مزدا است . درزیرپای اهورامزدا واردشیردوم پیکردشمن شکست خورده ای نقش شده که بخش زیادی ازآن ازبین رفته است. جزییات صورت او نیز آسیب دیده ریش اوساده و با خطوط مواج عمودی نشان داده شده است. موهای سراو نیزساده است. تاج او به شکل سربندی است که با سه ردیف مروارید و پلاک مدوری درمرکز، تزیین شده است. این شخص گردن بندی شامل یک ردیف مهره های مدوربرگردن دارد. لباس او پیراهن بلندی تا قوزک پا است. این شخص چکمه های ساق کوتاه پوشیده وشمشیری به کمربسته است. برخی از محققین این پیکره را متعلق به یکی ازشاهان شکست خورده کوشان می­دانند. ولی امروزه بسیاری ازمحققین این نقش را به جولیانوس امپراتور روم نسبت میدهند که در سال 362 میلادی به دست اردشیردوم کشته شد .

 ایوان کوچک

این ایوان فضای مستطیل شکلی به عرض 5 متر و 96 سانتیمتر، عمق 3 مترو 80 سانتیمتروارتفاع 5 مترو30 سانتیمتراست. در دو طرف ورودی آن، دو جرزچهارگوش به پهنای نه سانتیمتر بلندی 2 متر و 37 سانتیمتر دیده میشود. در بالای این جرزها طاقی با قوس نیم دایره قراردارد که 10 سانتیمتر از سطح داخلی جرزها عقب تراست. دیوارانتهای این ایوان به دو بخش تقسیم شده است . در بخش فوقانی طاقچه ای به عمق 30 سانتیمتر و بلندی 2 متر و 93 سانتیمترایجاد شده است.درداخل این طاقچه پیکره های شاهپورسوم وپدرش شاهپوردوم همراه باسنگ نبشته هایی به خط  پهلوی و به زبان فارسی میانه حجاری شده است . دراین مجلس هردوشخصیت به حالت ایستاده با صورتی نیم رخ و بدنی تمام رخ نقش شده اند.هردو دست راست را برقبضه­ شمشیرو دست چپ را برقسمت فوقانی غلاف قرارداده اند . شاپوردوم دارای چشمانی درشت ابروانی کمانی و ریش بلندی است که انتهای آن درحلقه ای فرو رفته است. موهای سراو مجعد و به صورت انبوه بر روی شانه­ها ریخته است . تاج اوازنوع تاج های کنگره داراست و پایه آن با مروارید تزیین شده و در بالای آن نیز گوی بزرگی قرار دارد. از پشت آن نیز روبان بلندی آویزان است. شاپوردوم گوشواره ای بر گوش و گردن بندی با یک ردیف دانه های مروارید درشت در گردن دارد . لباس او پیراهن چینداری است که تا روی زانویش ادامه دارد ودر قسمت پایین مدوراست. کمربندی به کمر بسته و در قسمت جلو نیز پاپیونی به آن آویخته است. همچنین شلوار بلند و چینداری به تن دارد . پیکره شاپورسوم نیز شبیه پیکره پدراوست. تنها تفاوت این پیکره ها در شکل تاج آن­ها است. شوربختانه جزییات تاج شاپورسوم از بین رفته است. بر اساس سنگ نوشته های این مجموعه میتوان هویت واقعی آنها را شناسایی کرد. سنگ نوشته مربوط به شاپور دوم دارای نه سطر و برگردان آن به فارسی چنین است :

این پیکری است از بغ مزداپرست. خدایگان شاپور، شاهنشاه ایران و انیران که چهره از یزدان دارد. فرزند بغ مزداپرست،خدایگان هرمز، شاهنشاه ایران و انیران که چهره از ایزدان دارد ، نوه خدایگان نره شاه شاهان .

سنگ نوشته مربوط به شاهپور سوم دارای سیزده سطر و برگردان آن چنین است :  

این پیکری است ازبغ مزداپرست، خدایگان شاپور، شاهنشاه ایران و انیران که چهره از یزدان دارد ، فرزند بغ مزداپرست خدایگان شاپور، شاهنشاه ایران و انیران که چهره از ایزدان دارد ، نوه خدایگان هرمز شاهنشاه .

  

ایوان  بزرگ

مهمترین اثر در طاق بستان، ایوان بزرگ است. این ایوان فضای مستطیل شکلی به عرض 7 متر و 85 سانتیمتر، عمق 7 متر و 65 سانتیمتر و ارتفاع 11 متر و 90  سانتیمتراست . دردوطرف ورودی این ایوان، دو جرز چهارگوش به ارتفاع 4 متر و 27 سانتیمترایجاد شده است. پهنای جرز سمت راست 1 متر و 41 سانتیمتر و پهنای جرز سمت چپ 1 متر و 46 سانتیمتراست . برروی این جرزها، طاقی با قوس نعل اسبی قراردارد که 24 سانتیمترازسطح داخلی جرزها عقبتر رفته و رفی را ایجاد کرده است. ارتفاع این طاق از کف ایوان تا لبه­ قوس در قسمت جلو 8 متر و 80 سانتیمترو درقسمت عقب ایوان 9 مترو 25 سانتیمتراست. قوس طاق نیز در قسمت جلوی ایوان بازتر از قوس انتهای ایوان است، در قسمت جلو به شکل نیم دایره و در قسمت عقب به شکل نیم بیضی است. بر روی لبه­ بام ایوان، هفت جان پناه چهار پله ای هر کدام به ارتفاع 129  سانتیمتر با زاویه قایم وجود دارد. در انتهای ایوان سکویی دیده میشود و بر روی این سکو دو نیم ستون حجاری شده است. این نیم ستون­ها بدون پایه ستون و شامل ساقه ، ستون و سرستون است. سرستون این نیم ستون ها به شکل هرم مربع القایده معکوسی است . دیوارهای داخلی ایوان بزرگ ، دارای دوبخش است وهربخش استادانه تزیین شده وهنوزتمام تزیینات آن برجای مانده است .

تزیینات نمای ایوان بزرگ

جرزهای دو طرف مدخل ورودی ایوان با نقش یک درخت تخیلی وقوس ایوان با دو ردیف نقوش گیاهی تزیین شده است . ردیف پایین گلهای سه برگی دارد که انتهای آنها به هم وصل شده است. در مرکز قوس ایوان، هلالی نقش شده که به آن دو رشته روبان آویزان است. در لچکی های ایوان نیز نقش دو الهه­ بالدار(نیکه) دیده میشود. هرکدام از این الهه ها دریک دست حلقه ای روبان دار و در دست دیگر، جامی پر از مروارید دارند .

تزیینات انتهای ایوان بزرگ

دیوارانتهای ایوان به دو بخش تقسیم شده است. در بالا صحنه ­ تاج  ستانی شاه  ساسانی  ودر پایین یک  سوارکار نقش شده است .

 صحنه تاج  ستانی

درصحنه­ تاج ستانی ، پادشاه ساسانی با صورتی سه رخ و بدنی تمام رخ بر روی سکویی ایستاده است. دست چپ را بر روی قبضه­ شمشیر گذاشته، دست راست را به طرف نماد اهورامزدا دراز کرده است. جزییات صورت شاه آسیب دیده ولی با توجه به آنچه که باقی مانده است ، صورتی فربه ، گونه­هایی گوشتالو، چشم­هایی درشت و ابروهایی برجسته دارد. ریش او بوسیله­ خطوط مواج عمودی نشان داده شده است . موهای انبوه و مجعد او بر روی شانه ها ریخته است. این شخص گوشواره ای بر گوش و گردن بندی درگردن دارد، گوشواره به شکل حلقه مدوری است و گوی کوچکی به آن آویزان است. گردن بند از دو ردیف مروارید شکل گرفته و در مرکز آن سه دانه­ درشت مروارید آویزان است . شاه تاج کنگره داری بر سر دارد، پایه آن با دو رشته مروارید و لاکهای مربع شکل تزیین شده است. در جلوی تاج ، هلالی قرار دارد و بر فراز تاج دو بال عقاب دیده میشود که نوک آنها به طرف داخل خم شده است. درحد فاصل این دو بال میله عمودی وجود دارد و برروی آن یک هلال به چشم می خورد. در داخل هلال نیز گویی بزرگ قرارگرفته است. این شخص پیراهن مروارید دوزی شده ای پوشیده است و در قسمت بالا تنه آن برروی پیراهن تسمه هایی شامل سه ردیف مهره های مروارید و پلاکهای مستطیل شکل بسته شده است . کمربند او پهن و با چهارردیف دانه های مروارید تزیین شده است. در پایین کمربند حمایلی جواهرنشان بسته و شمشیری درجلوبه آن آویزان است . درسمت راست شاه  پیکره­ اهورامزدا ایستاده برسکویی با صورت و بدنی تمام رخ نقش شده است. او دست چپ را بر روی سینه گذاشته و با دست راست حلقه روبان داری را به شاه تقدیم میکند. نقش اهورامزدا دارای صورتی کشیده و ریشی بلند ومخروطی است. موهای انبوه و مجعد او بر روی شانه هایش ریخته است. او گوشواره و گردنبندی شبیه به گوشواره و گردن بند شاه دارد. تاج او کنگره­دار و پایه­ آن با دو رشته مراورید و پلاکهای مربع شکل تزین شده است. موهای انبوه او بدون پوشش رها شده وپیراهن مروارید دوزی شده ایی برتن دارد و روی آن شنل جلوب. درسمت چپ شاه  پیکره­ آناهیتا با صورت و بدنی تمام رخ، ایستاده بر سکویی نقش شده است. در دست چپ سبوی آب و در دست راست حلقه­ روبان داری را که به طرف شاه دراز کرده است، دیده میشود. او صورتی گرد و چانه ای کوتاه دارد. بخشی ازموهای سر او به صورت گیسوی بافته و بخشی دیگر به صورت انبوه دیده میشود . آناهیتا گوشواره ای برگوش و گردن بندی در گردن دارد. گوشواره­ او به شکل حلقه­ مدوروگوی کوچکی به آن آویزان است و گردن بندش شامل دوردیف مروارید است.تاج اوازدوبخش تشکیل شده است درقسمت پایه بوسیله­ دورشته مروارید وپلاک های مربع شکل تزین ودربخش بالایی با ردیفی ازپالمتهای شش لبه ای وپاپیون و روبان بسته شده است. این شخص پیراهن چیندارمروارید دوزی شده ای بر تن دارد و برروی آن شنل جلوبازبلندی پوشیده است. حاشیه­ این شنل با دو ردیف دانه های مروارید و قسمت های دیگرآن بوسیله­ گلهای سرخ تزیین شده است .

نقش سوارکار

دربخش پایین دیوارانتهای ایوان نقش یک مرد با صورتی سه رخ و بدنی تمام رخ سواربراسب قوی هیکلی کنده شده است. این شخص کلاه خودی برسردارد که تمام صورت و گردن او را به جزچشم ها پوشانده است. بر روی کلاه­ خود تاجی قراردارد و برروی پایه­ این تاج نواری با دو ردیف دانه های مروارید دیده میشود. این نواردرپشت سربوسیله­ پاپیونی بسته شده است. حاشیه­ بالایی تاج شیارهای عمودی­ ای دارد. در بالای تاج موها به صورت انبوه و بدون پوشش رها شده و بوسیله­ یک پاپیون و دو روبان بسته شده است .این شخص پیراهن بلندی با نقش مرغ و ارغن برتن دارد. بر روی پیراهن زره­ای زنجیرباف پوشیده که تا روی زانو آمده وکمربندی با طرح های دایره ای شکل به کمردارد.درپایین کمربند حمایلی با طرح های هندسی به شکل لوزی ودایره دیده می شود و تیردانی نیزبه آن آویزان است. نیزه­ بلندی دردست دارد و سپرمدوری برای دفاع درپیش روگرفته است. صورت وسینه­ اسب نیزبا زره ای تیغه ای پوشیده شده است. برروی این زره نیزمنگوله­ هایی دیده میشود برروی کپل اسب نیزمنگوله ای آویزان است وبرروی آن نقش انسان سه سر مشاهده میشود . بسیاری ازمورخین وجغرافی نویسان دوره اسلامی همچون ابن فقیه، ابن رسته،ابودل ، مسعودی و یاقوت حموی نقش سوار را خسرو پرویز و اسب را شبدیز معرفی کرده اند .

دیوارهای جانبی ایوان

دیوارهای جانبی ایوان بزرگ صحنه­ شکار شاهی را نشان می دهند. دیوارسمت راست، صحنه­ شکارگوزن ودر دیوارسمت چپ صحنه­ شکارگراز نقش شده است .

صحنه شکار گوزن

این صحنه در قابی به طول 5 متر و 80 سانتیمتر و عرض 3 متر و 90 سانتیمتر کنده شده است. در این صحنه، سه ردیف فیلبان، گوزن ها را از سوی دروازه ای که در سمت راست حصار تعبیه شده است، به داخل شکارگاه رم میدهند.این گوزن­ها به دنبال چند گوزن دست آموزکه روبانی درگردن دارند درحال فرارهستند. دردرون شکارگاه شاه درسه حالت نمایش داده شده است . دربخش بالا سواربراسب آماده شکاراست. او شمشیری مرصع به کمرآویخته و کمانی برگردن دارد. درپشت سراو زنی دیده میشود که چتری دربالای سرشاه گرفته است. درپشت سرشاه سه ردیف زن نقش شده است ، دو ردیف اول به حالت احترام ایستاده­اند و ردیف سوم نیزدرحال نواختن آلات موسیقی هستند. درمقابل شاه عده ای ازرامشگران برروی سکویی نشسته اند. برخی ازاین رامشگران درحال کف زدن و برخی درحال نواختن چنگ هستند . دربخش میانی، اسب شاه درمقابل رامشگران چهارنعل به دنبال گوزن ها میتازد. درپشت سراونیزشش اسب سواردرحال تاخت هستند.درپایین این صحنه شاه کمان را برگردن انداخته است.این مجلس نشان میدهد که شکارپایان یافته است.درسمت چپ حصار چند نفر شتر سوار، گوزن های شکارشده را حمل می کنند.

صحنه­ شکار گراز

این صحنه درقابی به طول 5 متر و 70 سانتیمتروعرض 4 مترو13 سانتیمترکنده شده است. در سمت چپ این قاب دوازده فیل که روی هر یک دو نفر سوارشده­اند، در پنج ردیف عمودی نقش شده است. این فیل بانان درحال رم دادن گرازها ازمخفی گاه باتلاقی خود به درون نیزارها هستند . درقمست بالای صحنه شکار، قایق پارویی دیده می شود و درداخل آن پنج نفردرحال کف زدن هستند. همچنین دو پاروزن درداخل این قایق دیده می شوند.درمیان صحنه شاه در داخل قایقی ایستاده است ودراطراف او نوازندگان زن قراردارند. شاه با تیر و کمان در حال تیراندازی به دو گرازی است که به سوی او جهیده اند. درداخل این قایق، چهارنفردیده می شوند. نفراول وپنجم  پاروزن ونفر دوم خدمه شاه است و تیری دردست دارد. نفرچهارم نیزچنگ نوازی است که درحال نواختن چنگ است. دراطراف این قایق، پرندگان و ماهیان درمیان گیاهان آبزی درحرکت هستند. درپشت قایق شاه، قایق دیگری که درآن چهارنوازنده­ دیگر زن درحال نواختن چنگ هستند، دیده میشود . درسمت راست قاب، صحنه پایان شکارنشان داده شده است دراین صحنه شاه درداخل قایقی ایستاده و کمانی بازرا به نشانه­ پایان شکاردردست چپ گرفته است. برخلاف صحنه­  قبل، درکمرشاه شمشیری دیده نمیشود. بردورسراو هاله ای قراردارد. درپشت این قایق، قایق دیگری دیده میشود که زنان نوازنده برروی آن درحال نواختن چنگ هستند . درپایین این صحنه، نقش پنج فیل سواردرحا ل جمع آوری گرازهای شکار شده ، دیده میشوند. عمل جمع آوری گرازها، بوسیله­ خرطوم فیل ها صورت میگیرد وخدمه با گرزهایی که در دست دارند، ضربه­ آخررا برگرازها وارد می­کنند درداخل قاب دربخش بالاگرازهای شکارشده برروی فیل ها نشان داده شده است ودربخش پایین گرازها ازروی فیلها برزمین گذاشته شده­اند وخدمه درحال قطعه قطعه کردن آنها هستند.

تاريخ گذاري

درباره زمان ساخت اين ايوان در ميان محققين سه ديدگاه وجود دارد:           

اردمان ساخت این ایوان را در زمان پیروز اول برابر با 448 تا 459 میلادی ميداند.

 هرتسفلد ساخت اين ايوان را درزمان خسرو دوم  برابر با 590 تا 628 میلادی ميداند. 

فن گال ساخت این ایوان و نقش های دیوارانتهای آنرا درزمان پیروزاول ميداند ولی صحنه های شکارشاهی در دیوارهای جانبی ایوان را متعلق به زمان خسرو دوم ميداند .

www.tandismehr.ir

شرکت تندیس مهر باستان

/ تندیس و پیکره / تندیس ومولاژ / مجسمه و حجم سازی/ دروازه ملل / ستون و سرستون/ مبلمان /

/تندیس مشاهیر/ کتیبه / دکوراسیون / غرفه های نمایشگاهی/

/ فایبرگلاس / چوب / رزین / پلیستر/ سنگ /  شبه سنگ /

 


موضوعات مرتبط: طاق بستان

تاريخ : دوشنبه چهاردهم خرداد 1386 | 19:52 | نویسنده : سید سهیل مهرزاد |